Lananh Lê: Mẫu hóa hình ảnh và Sự kiến tạo Vũ trụ quan cá nhân trong thế hệ số
Lananh Lê (1993-2020) là một nghệ sĩ đương đại Việt Nam, lớn lên tại Thành phố Hồ Chí Minh. Thực hành của cô bao gồm hội họa, collage, và thị giác kỹ thuật số. Trong những năm đầu đời, cô theo học chương trình giáo dục quốc tế, và nhận bằng cử nhân chương trình Comparative Studies (tạm dịch: Nghiên cứu So sánh) tại Đại học Stanford. Nền tảng học thuật này trải dài từ nghiên cứu dân tộc chí, lịch sử, tôn giáo tới văn học và viết lách, hình thành nên tiếp cận đa văn hóa và liên văn bản (cross-textual) sau này của cô. Trong khoảng thời gian ở Hoa Kỳ, cô tham gia các sáng kiến về công bằng xã hội và các cuộc thảo luận về nghệ thuật như một công cụ chữa lành tâm lý. Từ đó, cô phát triển một thực hành nghệ thuật tập trung vào các thế giới được xây dựng trên những trải nghiệm sống và kinh nghiệm tâm linh vô hình.
Trái ngược với các nghệ sĩ Việt Nam sinh trước năm 1980, Lananh không trực tiếp phản hồi tới các cấu trúc chính trị hay các tường thuật lịch sử. Thay vào đó, cô hướng tới việc hình dung trải nghiệm nội tâm, sử dụng “hình ảnh chung” để diễn đạt thế giới tâm lý và tâm linh của mình. Thuật ngữ này để chỉ một tập hợp các chất liệu thị giác không bị giới hạn trong một khuôn khổ văn hóa hoặc quốc gia duy nhất, mà được đúc kết từ đa dạng các nguồn lưu truyền thần thoại, hình ảnh dân gian, và các tham khảo lịch sử nghệ thuật. Là một nghệ sĩ tự học và không thuộc bất kỳ cộng đồng nghệ thuật nào, tác phẩm của cô trình hiện một vũ trụ quan mang đậm tính cá nhân, dần dần hiển lộ theo một lối diễn ngôn đơn độc. Xu hướng này phản ánh vị thế của các nghệ sĩ sinh ra trong môi trường toàn cầu hóa và số hóa, nơi trải nghiệm cá nhân và cấu trúc tâm lý trở thành điểm xuất phát chính, thay vì các mối quan tâm quốc gia hay thể chế. Bên cạnh đó, Lananh thực hành sáng tác thơ ca, coi đây như là một phương tiện chung, mà qua đó, hình ảnh và ngôn ngữ có thể vượt lên trên các đường biên giữa các loại hình nghệ thuật.
Thực hành nghệ thuật của cô tập trung vào xây dựng một “vũ trụ quan cá nhân” thông qua hệ thống của collage và hội họa nhiều lớp. Những hình ảnh này quy tụ thần thoại, thiên nhiên, sinh thái, và văn hóa, dần dần hình thành một dự án tiếp diễn xoay quanh lịch sử truyền miệng, tiềm thức tập thể và ký ức cộng đồng. Tác phẩm của cô thường kết hợp các nhân vật thần thoại, hình ảnh in khắc gỗ Đông Hồ truyền thống, sinh vật lai, các dạng hình thái thực vật, và cấu kết không gian phá vỡ phối cảnh tuyến tính, tạo nên một ngôn ngữ thị giác nằm giữa giấc mơ và tự sự. Thời gian và không gian trong các hình tượng này được tái cấu trúc và chỉnh sửa, hình thành nên một điều kiện lịch sửa và nhịp điệu phi tuyến tính mà cô gọi là “Dữ liệu đóng băng”. Ý niệm này hướng tới những phương cách mà hình ảnh được lưu trữ và tái xử lý trong điều kiện kỹ thuật số, đồng thời hoạt động vừa như một khung khái niệm vừa như một phương pháp làm việc. Như Lananh miêu tả, đây là một thử nghiệm với phương tiện kỹ thuật số, cũng như một bài tập thu thập các hình ảnh nghệ thuật cao cấp từ phạm vi công cộng cũng như các hình ảnh đại chúng từ các trang web clip art. Quá trình thực hành của cô không tuân theo một tư duy logic cố định mà dựa vào trực giác và tiềm thức, dẫn đến một phương thức sáng tạo thị giác phi tuyến tính. Cô phát triển một hệ thống cá nhân để thu thập các chất liệu thị giác, liên tục lấy cảm hứng từ nhiều nguồn văn hóa khác nhau làm nền tảng cho tác phẩm của mình. Cô cũng thừa nhận ảnh hưởng của các nghệ sĩ và người viết như Faye Wei Wei, Leonora Carrington, Apichatpong Weerasethakul, Kiki Smith, Paula Rego, và Octavia Butler. Điều này cho thấy rằng tác phẩm của cô không xuất phát từ một mạch chảy văn hóa duy nhất mà luồn lách qua sự chuyển dịch và kết hợp giữa nhiều hệ thống nghệ thuật khác nhau.
Như cô đã chia sẻ,“Những ký ức văn hóa tụ hội lại trong một kho tàng biểu tượng hình ảnh tập thể mang tính toàn cầu.””
Lananh sớm áp dụng thực hành cắt ghép kỹ thuật số (digital collage), kết hợp thần thoại từ Đông sang Tây, các hình ảnh hoạt hình, tư liệu lịch sử cùng minh họa khoa học, bao gồm các tài liệu như Sơn Hải Kinh (山海經), hay tài liệu về chất liệu thực vật học hoặc côn trùng học. Trong các tác phẩm gần đây của cô, các yếu tố của đời thường như kiến trúc hay nội thất bắt đầu xuất hiện, đan xen với hình ảnh thần thoại để tạo thành các cấu trúc thị giác nhiều tầng lớp, kết nối quá khứ và hiện tại. Bố cục chặt chẽ, dày đặc, với hình ảnh chiếm gần như toàn bộ bề mặt tác phẩm, hầu như không để lại khoảng trống nào, cùng lúc tạo ra cảm giác chồng lấp liên tục. Cách sử dụng màu sắc của cô mang đặc trưng của độ bão hòa cao và lớp màu dày, thường mang chất ẩm ương và uyển chuyển. Một tông màu hồng violet xuất hiện xuyên suốt các tác phẩm, đóng vai trò như một dấu ấn sắc màu riêng biệt mở ra thế giới nội tâm của cô.
Năm 2019, trong triển lãm cá nhân Dữ liệu đóng băng diễn ra tại TP. Hồ Chí Minh, Lananh chuyển thể một bộ lớn tranh vẽ thành một chuỗi video. Màn trình chiếu kéo dài 12 giờ giới thiệu một mạch chảy hình ảnh được tái tạo liên tục và không gián đoạn, hiển lộ sự chất chồng và trù phú trong ngôn ngữ thị giác của cô. Cô cũng cho thấy hướng đi tương lai của mình sẽ bao gồm việc khám phá sâu hơn thông qua viết lách, phân tích, nghiên cứu, lập kịch bản hình ảnh (storyboarding), và thực địa, để đào sâu vào cấu trúc biểu tượng trong các tham chiếu của mình.
Các bản phác thảo và sổ tay cá nhân là một phần quan trọng trong quá trình sáng tác của nghệ sĩ. Những tác phẩm này nổi bật với những đường nét dày đặc và sự chồng lấp của các lớp ký hiệu, cùng hình ảnh con người lặp đi lặp lại với nhịp điệu bố cục cực kỳ bất thường. Những hình ảnh này liên đới tới sự chú tâm bền bỉ của cô đối với các trạng thái tinh thần, bao gồm sự hỗn loạn nội tâm, sự chữa lành, và việc tìm kiếm sự cân bằng tâm linh. Nghiên cứu của cô cũng liên quan tới các thực hành nghệ thuật gắn liền với bệnh tâm thần, phản ánh nhận thức liên tục về trải nghiệm tâm lý.
Lananh qua đời năm 2020. Chỉ trong một thời gian ngắn, tác phẩm của cô đã hình thành nên một hệ thống hình ảnh mang đậm dấu ấn cá nhân cùng cấu trúc phức tạp. Kết hợp điều kiện của thời đại kỹ thuật số với sự tái cấu trúc các câu chuyện thần thoại, bộ tác phẩm của cô đánh dấu một hướng đi riêng biệt trong nghệ thuật đương đại Việt Nam, ly khai khỏi những khuôn khổ lịch sử trước đó.
2026.04.23 Julian Chu
Hình ảnh thuộc về Đạt Vũ